TanroDictionary Sổ từ
VI

Bách khoa Tanro

Nhật Bản 日本

にほん / にっぽん · Hán Việt: Nhật Bản

Nhật Bản là quốc đảo ở Đông Á, trải dài theo hình vòng cung ngoài khơi lục địa châu Á với bốn đảo lớn Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu cùng hàng nghìn đảo nhỏ. Dân số khoảng 124 triệu người, phần lớn sống ở các đồng bằng ven biển, trong đó vùng thủ đô Tokyo là khu đô thị đông dân nhất thế giới. Nhật Bản là nền kinh tế lớn, theo chế độ quân chủ lập hiến, và hiện là nơi có cộng đồng người Việt thuộc hàng đông nhất trong số người nước ngoài.

Thủ đô
Tokyo (東京)
Diện tích
khoảng 378.000 km²
Dân số
khoảng 124 triệu (2024)
Ngôn ngữ
tiếng Nhật (trên thực tế)

Bản đồ 47 tỉnh

Bấm vào một tỉnh để đọc bài viết. Màu sắc thể hiện 8 vùng.

Okinawa · 沖縄県Hokkaido · 北海道Aomori · 青森県Akita · 秋田県Iwate · 岩手県Miyagi · 宮城県Yamagata · 山形県Niigata · 新潟県Fukushima · 福島県Ishikawa · 石川県Tochigi · 栃木県Toyama · 富山県Gunma · 群馬県Ibaraki · 茨城県Nagano · 長野県Saitama · 埼玉県Fukui · 福井県Gifu · 岐阜県Tokyo · 東京都Yamanashi · 山梨県Chiba · 千葉県Kanagawa · 神奈川県Tottori · 鳥取県Kyoto · 京都府Shiga · 滋賀県Hyogo · 兵庫県Aichi · 愛知県Shizuoka · 静岡県Shimane · 島根県Okayama · 岡山県Hiroshima · 広島県Osaka · 大阪府Mie · 三重県Nara · 奈良県Kagawa · 香川県Yamaguchi · 山口県Tokushima · 徳島県Wakayama · 和歌山県Ehime · 愛媛県Fukuoka · 福岡県Kochi · 高知県Saga · 佐賀県Oita · 大分県Nagasaki · 長崎県Kumamoto · 熊本県Miyazaki · 宮崎県Kagoshima · 鹿児島県北海道青森秋田岩手宮城新潟福島群馬長野福井岐阜兵庫静岡島根広島山口愛媛高知大分
  1. Hokkaido

    Đảo cực bắc, chiếm hơn một phần năm diện tích cả nước nhưng thưa dân. Mùa đông lạnh và nhiều tuyết, nổi tiếng với nông nghiệp, sữa và hải sản.

    北海道
  2. Tohoku

    Sáu tỉnh phía bắc đảo Honshu, nhiều núi, mùa đông khắc nghiệt và là vựa lúa, trái cây. Vùng duyên hải chịu thiệt hại nặng trong thảm hoạ động đất – sóng thần năm 2011.

    青森岩手宮城秋田山形福島
  3. Kanto

    Đồng bằng rộng nhất Nhật Bản, gồm Tokyo và sáu tỉnh xung quanh. Khoảng một phần ba dân số cả nước sống ở đây.

    茨城栃木群馬埼玉千葉東京神奈川
  4. Chubu

    Miền trung đảo Honshu với dãy Alps Nhật Bản và núi Phú Sĩ. Nagoya (Aichi) là trung tâm công nghiệp ô tô, nơi có nhiều thực tập sinh Việt Nam.

    新潟富山石川福井山梨長野岐阜静岡愛知
  5. Kansai (Kinki)

    Cái nôi lịch sử với cố đô Nara và Kyoto, cùng Osaka – trung tâm thương mại lớn thứ hai. Tiếng Kansai (関西弁) dễ nhận ra và rất phổ biến trên truyền hình.

    三重滋賀京都大阪兵庫奈良和歌山
  6. Chugoku

    Phần tây đảo Honshu, gồm năm tỉnh, trong đó Hiroshima là thành phố lớn nhất. Phía biển Nội địa Seto có nhiều nhà máy đóng tàu và hoá chất.

    鳥取島根岡山広島山口
  7. Shikoku

    Đảo nhỏ nhất trong bốn đảo chính, gồm bốn tỉnh. Nổi tiếng với cung đường hành hương 88 ngôi chùa và mì udon Sanuki.

    徳島香川愛媛高知
  8. Kyushu – Okinawa

    Đảo Kyushu với nhiều núi lửa và suối nước nóng, trung tâm là Fukuoka; xa hơn về phía nam là quần đảo Okinawa cận nhiệt đới. Đây là cửa ngõ giao lưu lâu đời với lục địa châu Á.

    福岡佐賀長崎熊本大分宮崎鹿児島沖縄

Xem danh sách 47 tỉnh theo vùng ›

Địa lý và khí hậu

Khoảng ba phần tư lãnh thổ là đồi núi, nên dân cư, ruộng đồng và đường sá dồn về các đồng bằng hẹp ven biển như Kanto, Nobi hay Osaka. Đỉnh cao nhất là núi Phú Sĩ (富士山, 3.776 m). Nhật Bản nằm trên chỗ giao nhau của nhiều mảng kiến tạo nên động đất, núi lửa và sóng thần là chuyện thường trực; tòa nhà, trường học và nơi làm việc đều có quy định và diễn tập phòng chống thiên tai.

Do trải dài theo hướng bắc–nam, khí hậu khác nhau rõ rệt: Hokkaido có mùa đông dài, tuyết dày; Tokyo và Osaka có bốn mùa, hè nóng ẩm; Okinawa ấm quanh năm. Từ tháng 6 đến tháng 7 là mùa mưa (梅雨 tsuyu), cuối hè sang thu là mùa bão. Phía biển Nhật Bản tuyết rơi nhiều vào mùa đông, còn phía Thái Bình Dương thường khô và nắng.

Hành chính: 8 vùng và 47 tỉnh

Đơn vị hành chính cấp cao nhất là 47 tỉnh, gọi chung là 都道府県 (todōfuken). Tên gọi gồm bốn loại: 1 都 (to) là Tokyo-to; 1 道 (dō) là Hokkaido; 2 府 (fu) là Osaka-fu và Kyoto-fu; còn lại 43 県 (ken), như Aichi-ken, Fukuoka-ken. Bốn loại này về cơ bản có quyền hạn như nhau, khác biệt chủ yếu do lịch sử; riêng Tokyo có 23 khu đặc biệt (特別区) mang chức năng gần như thành phố.

Dưới tỉnh là thành phố (市), thị trấn (町) và làng (村). Ngoài ra người Nhật thường chia đất nước thành 8 vùng (地方) để nói về địa lý, thời tiết hay du lịch, dù các vùng này không có chính quyền riêng. Khi điền giấy tờ, địa chỉ Nhật viết từ lớn đến nhỏ: mã bưu điện, tỉnh, thành phố, khu phố, số nhà.

Lịch sử

Sau thời Jōmon (縄文) săn bắt hái lượm và thời Yayoi (弥生) với nghề trồng lúa nước, một nhà nước tập quyền hình thành quanh vùng Nara–Kyoto, tiếp thu chữ Hán, Phật giáo và luật lệ từ Trung Hoa. Thời Nara (710–794) và Heian (794–1185) là giai đoạn triều đình và văn hoá quý tộc phát triển, với các tác phẩm như Truyện Genji.

Từ cuối thế kỷ 12, tầng lớp võ sĩ nắm quyền qua các Mạc phủ (幕府). Sau thời Chiến quốc loạn lạc, Mạc phủ Tokugawa thống nhất đất nước và đóng đô ở Edo (Tokyo ngày nay) từ 1603, hạn chế giao thương với bên ngoài trong hơn hai thế kỷ.

Cuộc Minh Trị Duy tân (明治維新, 1868) mở cửa và hiện đại hoá nhanh chóng; Nhật Bản sau đó bành trướng quân sự và thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1945). Hiến pháp năm 1947 lập nên nhà nước dân chủ hiện đại, và từ thập niên 1950–1980 Nhật Bản tăng trưởng thần tốc thành một cường quốc kinh tế.

Chính trị

Theo Hiến pháp 1947, Thiên hoàng (天皇) là biểu tượng của quốc gia và không nắm quyền chính trị. Quyền lập pháp thuộc Quốc hội (国会) gồm Hạ viện (衆議院) và Thượng viện (参議院); Thủ tướng do Quốc hội bầu ra và đứng đầu Nội các. Đảng Dân chủ Tự do (自民党) cầm quyền gần như liên tục từ năm 1955, chỉ gián đoạn trong vài giai đoạn ngắn.

Điều 9 Hiến pháp từ bỏ chiến tranh như một phương tiện giải quyết tranh chấp; Nhật Bản duy trì Lực lượng Phòng vệ (自衛隊) và liên minh an ninh với Hoa Kỳ.

Kinh tế

Nhật Bản là một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới, mạnh về ô tô, máy móc, linh kiện điện tử, vật liệu và robot công nghiệp, với các tập đoàn như Toyota, Sony, Panasonic. Dịch vụ, bán lẻ và du lịch chiếm phần lớn việc làm; lượng khách quốc tế tăng mạnh trong những năm gần đây.

Thách thức lớn nhất là dân số già và giảm: hơn một phần tư người dân từ 65 tuổi trở lên, nhiều ngành như điều dưỡng, xây dựng, chế biến thực phẩm, nông nghiệp thiếu lao động. Đây là lý do Nhật Bản mở rộng tiếp nhận lao động nước ngoài, trong đó có rất nhiều người Việt.

Văn hoá và xã hội

Trong giao tiếp, người Nhật coi trọng đúng giờ, giữ trật tự và tránh làm phiền người khác (迷惑をかけない). Cúi chào thay cho bắt tay, cởi giày khi vào nhà, nói nhỏ trên tàu điện là những điều người mới đến nên làm quen sớm. Kính ngữ (敬語) phản ánh quan hệ trên dưới, nên ở chỗ làm cần dùng thể lịch sự với cấp trên và khách hàng.

Cuộc sống gắn với nhịp bốn mùa: ngắm hoa anh đào (花見) mùa xuân, lễ hội và pháo hoa mùa hè, lá đỏ (紅葉) mùa thu, và dịp Tết dương lịch (正月) là kỳ nghỉ quan trọng nhất trong năm. Các kỳ nghỉ dài khác là Tuần lễ Vàng đầu tháng 5 và Obon (お盆) giữa tháng 8.

Ẩm thực Nhật dựa trên cơm, cá, rau và nước dùng dashi; washoku (和食) được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể năm 2013. Bên cạnh sushi hay tempura, bữa ăn hằng ngày thường là ramen, cơm cà ri, bento ở cửa hàng tiện lợi hay set ăn trưa (定食).

Người Việt ở Nhật Bản

Cộng đồng người Việt tăng rất nhanh từ giữa thập niên 2010 và đến cuối năm 2024 đã vượt 600.000 người, đứng thứ hai trong số người nước ngoài cư trú, chỉ sau người Trung Quốc. Người Việt có mặt ở cả 47 tỉnh, đông nhất ở các vùng công nghiệp và đô thị lớn như Tokyo, Osaka, Aichi, Saitama.

Các tư cách lưu trú phổ biến gồm: du học sinh (留学) ở trường tiếng và trường chuyên môn; thực tập sinh kỹ năng (技能実習) — nhóm mà người Việt đông nhất — làm trong xây dựng, cơ khí, may mặc, chế biến thực phẩm, nông nghiệp; kỹ năng đặc định (特定技能), tư cách mới từ năm 2019, ngày càng nhiều người chuyển sang; và kỹ sư, nhân viên văn phòng (技術・人文知識・国際業務). Chế độ thực tập sinh đang được thay bằng chế độ 育成就労, dự kiến áp dụng từ năm 2027.

Sống và làm việc ở Nhật: lưu ý thực tế

Người lưu trú trung và dài hạn được cấp thẻ cư trú (在留カード) và phải luôn mang theo. Trong vòng 14 ngày sau khi có chỗ ở, cần đăng ký địa chỉ tại ủy ban thành phố/quận (市役所・区役所) để có phiếu cư trú (住民票); khi chuyển nhà cũng phải khai báo. Mã số cá nhân (マイナンバー) dùng cho thuế, bảo hiểm và nhiều thủ tục khác.

Ai cũng phải tham gia bảo hiểm y tế (qua công ty hoặc bảo hiểm y tế quốc dân 国民健康保険) và lương hưu; khi khám bệnh thường chỉ trả 30% chi phí. Thuế cư trú (住民税) tính theo thu nhập năm trước, nên năm thứ hai ở Nhật mới bắt đầu phải nộp.

Rác được phân loại kỹ (rác cháy được, không cháy được, chai nhựa PET, lon, chai lọ, rác cỡ lớn) và chỉ bỏ vào đúng ngày, đúng giờ theo lịch của từng địa phương; làm sai rất dễ bị hàng xóm phàn nàn. Tàu điện là phương tiện chính, nên mua thẻ IC như Suica hay ICOCA để đi lại và thanh toán; xe đạp phải đăng ký chống trộm (防犯登録) và không được chở người, dùng ô hay điện thoại khi đạp.

Quan hệ Việt – Nhật

Việt Nam và Nhật Bản thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1973 và nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023, dịp kỷ niệm 50 năm. Nhật Bản lâu nay là nhà tài trợ ODA lớn cho Việt Nam (cầu Nhật Tân, tuyến metro số 1 TP.HCM) và là một trong những nhà đầu tư nước ngoài hàng đầu. Giao lưu xa hơn có từ thế kỷ 16–17, khi thương nhân Nhật lập phố ở Hội An.